Το πλήρες άρθρο του Ανδρέα Κούτρα:

Η κατάσταση σήμερα

Με λίγα λόγια, το Ελληνικό κράτος χρεοκόπησε μετά από χρόνια κακοδιαχείρισης, διαφθοράς νεποτισμού και ενός άκρατου κρατισμού που εφαρμόστηκε από ένα φαύλο πολιτικό σύστημα. Οι συνέταιροι μας προθυμοποιήθηκαν να μας δανείσουν και να μας βοηθήσουν (με όρους) να ξεπεράσουμε τις δυσκολίες.

Όμως την βοήθεια αυτή την έδωσαν να την διαχειριστούν τα ίδια φαύλα πρόσωπα και κόμματα που προκάλεσαν αρχικά το πρόβλημα. Είναι σαν να έδινε η Δυτική Γερμανία χρήματα στον Ερικ Χόνεκερ της Ανατολικής Γερμανίας και να του έλεγε αναμόρφωσε την χώρα σου, κατάργησε τους Στάζι και έλα να ενωθούμε. Όπως ήταν φυσικό πολλοί αντέδρασαν σε αυτή την λογική και ταύτισαν την Ελληνική πολιτική φαυλότητα με την Ευρωπαϊκή προοπτική και πολιτική.

Λαϊκιστές πολιτικοί από τους οποίους το Ελληνικό πολιτικό σύστημα γεννάει πολλούς άδραξαν την ευκαιρία. Η έλλειψη ορθολογιστικού διαλόγου που τα περισσότερα κόμματα χρόνια τώρα προωθούσαν απέδωσε. Το πραγματικό δεν διακρίνετε πλέον από το φανταστικό. Τα σενάρια συνωμοσίας εκτόπισαν την κοινή λογική. Οι πολίτες θέλοντας να τιμωρήσουν την πολιτική φαυλότητα, ίσως και τον εαυτό τους που την στήριξε, στράφηκαν στα αυτοκαταστροφικά άκρα. Με την σειρά της η Ευρώπη έθεσε το δίλημμα «΄Η μέσα στην Ευρώπη με τους όρους μας ή έξω».

Η υπόθεση της μπλόφας

Ένα από τα βασικά επιχειρήματα ενάντια στο Ευρωπαϊκό τελεσίγραφο είναι ότι η Ευρώπη μπλοφάρει. Ας το εξετάσουμε.

Όσοι παίζουν πόκερ γνωρίζουν τι σημαίνει μπλόφα και πως γίνετε. Η ίδια μπλόφα δεν μπορεί να γίνει από περισσότερους από 1-2 παίκτες.  Η Ευρωζώνη δεν είναι μία οντότητα αλλά αποτελείται από 17 χώρες μέλη. Το να θεωρούμε πως 10-16 χώρες συμφωνήσαν να μπλοφάρουν μαζί με πολλούς επιτρόπους, πρωθυπουργούς και άλλους πολιτικούς είναι θεωρία συνωμοσίας. Εδώ και 3 χρόνια από τότε που ξέσπασε η κρίση, οι 17 δεν έχουν κατορθώσει να δώσουν λύση στο Ελληνικό πρόβλημα (2% του ΑΕΠ της Ευρώπης) και ως δια μαγείας συμφώνησαν να μπλοφάρουν; Η πραγματικότητα είναι κάπως διαφορετική.

Η Ελλάδα με τις συνεχείς παλινδρομήσεις έχει επιδείξει μεγάλη οικονομική αλλά κυρίως κοινωνική και πολιτιστική αδυναμία να αποδεχθεί την Ευρωπαϊκή προοπτική. Σιγά σιγά οι Ευρωπαίοι εταίροι μας κατανοούν ότι το πρόβλημα στην Ελλάδα δεν είναι χρηματοοικονομικό κατά βάση. Η κρίση στην Ελλάδα δεν προκλήθηκε από τις παγκόσμιες χρηματοοικονομικές ανισότητες ή από κακές τραπεζικές πρακτικές. Αυτό δεν ήταν ξεκάθαρο σε πολλούς Ευρωπαίους όταν υπέγραψαν το πρώτο πακέτο διάσωσης και μνημόνιο. Ούτε ήταν γνωστός ο βαθμός διάλυσης και σήψης του κρατικού μηχανισμού. Τώρα όμως τα πράγματα έχουν αλλάξει.

Έχει αρχίσει να διαμορφώνεται η ιδέα πως ίσως να ήρθε η ώρα να σταματήσουν να ασχολούνται με την Ελλάδα, να βάλουν ένα τέλος, ένα πάτο στην ζημία και να προσπαθήσουν να σώσουν την Ισπανία και τις άλλες χώρες που και θέλουν την βοήθεια και προσπαθούν και δεν έχουν υπαρξιακά προβλήματα τύπου «ἀνήκωμεν ἢ όχι εἲς τήν δύσην». Δεν είναι τυχαίο πως αυτό που ακούμε όλο και πιο συχνά από Ευρωπαϊκά χείλη είναι ευχολόγιο. Όλοι μας εύχονται να μείνουμε στο Ευρώ. Σαν τον παπά που κοινωνεί μελλοθάνατο.Έχει λοιπόν αρχίσει να διαμορφώνετε μία δυναμική που θέλει το Ελληνικό κράτος εκτός Ευρωπαϊκού προσανατολισμού.

Υπάρχουν πολλοί επίσης εντός της Ελλάδος που το θέλουν. Άλλοι για ιδεολογικούς λόγους και άλλοι γιατί προσδοκούν με παιδική αφέλεια ότι θα κερδίσουν από αυτήν την εξέλιξη. Τα κέρδη μπορεί να είναι χρήματα ή πολιτική εξουσία ή ακόμα και αυτοϊκανοποίηση ότι πρόβλεψαν το μέλλον.

Ούτε και εδώ υπάρχει κάποια συνεννόηση ή συνωμοσία. Απλώς υπάρχει συμπόρευση ανομοιογενών και ετερόκλιτων συμφερόντων. Άλλοι φορούν το ένδυμα ενός παρανοϊκού εθνικισμού και Ελληνοκεντρισμού και άλλοι των καπιταλιστικών μονοπωλίων και της σοσιαλιστικής λαϊκής κυριαρχίας.  Άλλοι απλώς θέλουν να βγάλουν χρήματα ή να μειώσουν τα χρέη τους που τώρα είναι σε ευρώ (σκληρό νόμισμα). Ο θείος πεθαίνει και άλλοι συγγενείς τρέχουν να αρπάξουν από το σπίτι τους πίνακες και τα ασημικά και άλλοι να επιβάλλουν την θέληση τους στην διαθήκη.

Το κόστος εξόδου

Ένα άλλο συχνό επιχείρημα είναι πως το κόστος εξόδου μιας χώρας από την ευρωζώνη είναι τεράστιο και για αυτό δεν θα διώξουν την Ελλάδα. Εδώ θα πρέπει να ξεκαθαρίσουμε ότι καμμία χώρα δεν μπορεί να εκδιωχθεί από την Ευρώπη. Οι συνθήκες δεν προβλέπουν ένα τέτοιο ενδεχόμενο παρά μόνο την αναστολή ορισμένων δικαιωμάτων στο άρθρο 7[1] και μόνο αν υπάρχει παραβίαση του άρθρου 2[2] που αναφέρεται στη δημοκρατία, ανθρώπινη αξιοπρέπεια και δικαιώματα, ισότητα κ.λπ.

Η Ελλάδα λοιπόν αν θεωρήσουμε πως δεν θα κατρακυλήσει έως εκεί (παραβίαση του Άρθρου 2) μόνο αν το ζητήσει μπορεί να φύγει από την Ευρώπη ή την Ευρωζώνη. Δηλαδή έχει την δυνατότητα να ζητήσει την έξοδο από την κοινή νομισματική ένωση και το Ευρώ διότι δεν μπορεί να ανταπεξέλθει οικονομικά στις υποχρεώσεις τις. Ποιο θα είναι το κόστος και πως θα γίνει; Είναι σίγουρο πως πολλά κράτη αλλά και όργανα της ΕΕ έχουν κάνει την άσκηση αυτή στην περίπτωση της Ελλάδος. Είναι επίσης σίγουρο πως η διαδικασία είναι απρόβλεπτη και η κοστολόγηση δύσκολη. Όμως αν υπάρχει πολιτική βούληση στην Ευρώπη για αυτό το ενδεχόμενο τότε λύσεις θα βρεθούν. Ας δούμε τα νούμερα.

• Η Ελληνική δημοκρατία χρωστάει σε ιδιώτες επενδυτές υπό μορφή ομολόγων γύρω στα 65δις Ευρώ (ονομαστική αξία). Η τιμή αγοράς όμως αυτών των ομολόγων είναι γύρω στα 13δις. Αυτό σημαίνει πως αν αύριο σταματούσαμε να τα πληρώνουμε ή  ζημία των ομολογιούχων θα είναι μόνο 13δις.
• Δάνεια προς το ΔΝΤ και προς τις χώρες της ΕΕ. Εάν η Ελλάδα πάρει τις επόμενες δόσεις για την ανακεφαλαιοποίηση των τραπεζών θα χρωστάμε σε ονομαστική αξία γύρω στα 240δις. Από αυτά τα 20δις περίπου προς το ΔΝΤ θα είναι σκόπιμο να συνεχίσουμε να τα εξυπηρετούμε για να έχουμε και ένα σύμμαχο στην μοναξιά μας. Τα δάνεια αυτά εξυπηρετούνται σε πολύ χαμηλό επιτόκιο (γύρω στο 3%) και σίγουρα χαμηλότερο από αυτό που πληρώνει η Ισπανία και η Ιταλία (5-6%). Η ζημία της Ευρώπης από τους τόκους θα είναι γύρω στο στα 7-8δις το χρόνο. Το κεφάλαιο θα αρχίσουμε να το αποπληρώνουμε από το 2022 και μετά. Οποιαδήποτε περαιτέρω ελάφρυνση σε αυτό τον τομέα θα είναι πολιτικά δύσκολη. Οι περισσότερες χώρες και οι φορολογούμενοι τους ήδη ζημιώνονται για να βοηθήσουν την Ελλάδα σε αντίθεση με αυτά που διαλαλούν οι λαϊκιστές πολιτικοί. Επιπροσθέτως, όλο αυτό το χρέος βρίσκεται κάτω από αγγλικό δίκαιο και αυτό σημαίνει πως δεν μπορούμε να το διαγράψουμε μονομερώς παρά μόνο να κάνουμε στάση πληρωμών. Όταν, όποτε και αν θελήσουμε να επανενταχτούμε στην Ευρωπαϊκή οικογένεια θα πρέπει να διακανονίσουμε το χρέος αυτό με τους πιστωτές μας. Έστω και αν αυτό πάρει 100 χρόνια (το δάνειο του 1825 τακτοποιήθηκε το 1930 για παράδειγμα). Είχα γράψει παλαιότερα πως το PSI είναι δίκοπο μαχέρι και πως αν αργότερα αλλάξουμε γνώμη τότε θα είναι βάρος ασήκωτο για τις επόμενες γενιές.
•  ΕΚΤ. Η ΕΚΤ η οποία εξαιρέθηκε από το PSI έχει ακόμα στην κατοχή της γύρω στα 50δις Ελληνικών ομολόγων. Δεν γνωρίζουμε τους όρους αυτών των ομολόγων και σε πια τιμή κτίσης τα έγραψε η ΕΚΤ μετά την μυστική ανταλλαγή που έκανε. Οι πιθανότητες όμως είναι ότι η ζημία για την ΕΚΤ θα είναι γύρω στα 50δις εκτός και αν μέσω του ειδικού λογαριασμού που δημιουργήθηκε, η Ευρώπη συνεχίσει να εξυπηρετεί τα ομόλογα αυτά και τα προσθέσει στο χρέος μας προς τις  χώρες της ΕΕ.
•  Επίσης υπάρχει η υποχρέωση της ΤτΕ προς το Ευρωσύστημα μέσω στου Target2. Αυτά υπολογίζονται σε 130δις. Δεν είναι γνωστό πως θα γίνει το σπάσιμο του Ευρωσυστήματος σε αυτή την περίπτωση. Μπορεί για παράδειγμα να χορηγήσει η ΕΚΤ δάνειο στην ΤτΕ για να αντεπεξέλθει στις υποχρεώσεις αυτές και η αποπληρωμή να γίνει σε βάθος χρόνου.

Αν και σε ονομαστική αξία οι ζημίες μπορεί να φτάσουν τα 400δις, άμεσες ζημίες θα έχουμε τα 13δις των ομολόγων και τα 50δις της ΕΚΤ. Το υπόλοιπο μπορούν οι χώρες της ΕΕ να το πάρουν σε βάθος χρόνου 30 και πλέον ετών. Αναμφισβήτητα είναι αρκετά τα λεφτά αλλά εντός των δυνατοτήτων των λοιπών χωρών της Ευρωζώνης. Το θέμα είναι πόσα χρήματα θα γλυτώσουν οι Ευρωπαϊκές χώρες σε σχέση με αυτά που πρέπει να δίνουν συνέχεια προς την Ελλάδα για να την κρατάνε στην εντατική. Πόσο χρόνο και πόσα Ευρογκρουπ ακόμα θα γίνουν πόσο πολιτικό Ευρωπαικό κεφάλαιο θα αναλωθεί για το Ελληνικό πρόβλημα.

Αυτός ο υπολογισμός είναι πιο δύσκολος. Πόσα χρήματα θα χρειαστεί η Ελλάδα για να βγει από την εντατική. Και αν τα δώσει η Ευρώπη αυτά τα χρήματα η Ελλάδα θα ξεπεράσει την κρίση ή απλώς θα αναβάλλει το αναπόφευκτο για 1-2 χρόνια και μετά θα είναι ακόμα χειρότερα; Αυτές είναι οι σκέψεις πολλών Ευρωπαίων και η πολιτική κατάσταση στην Ελλάδα δεν βοηθά. Η Ελλάδα έχει πολλές πληγές που δεν επουλώνονται μόνο με χρήματα.

Το συμπέρασμα είναι πως αν και το χρηματοοικονομικό κόστος τυχών εξόδου της Ελλάδος από το Ευρώ για τις υπόλοιπες Ευρωπαικές χώρες είναι υψηλό δεν είναι δυσβάσταχτο. Ούτως ή άλλως δεν είναι οι πολιτικοί που θα το πληρώσουν αλλά οι φορολογούμενοι των χωρών μελών. Αν πεισθούν για την σκοπιμότητα μιας τέτοιας κίνησης στο όνομα της δικιάς τους σωτηρίας τότε οι πιθανότητες αυξάνουν. Ας μην ξεχνάμε πως αρκετές σχετικά πρόσφατες δημοσκοπήσεις σε Ευρωπαϊκές χώρες έχουν δείξει την αντίθεση τους προς την παραμονή της Ελλάδος στην Ευρώπη.

Το κόστος μετάστασης

Το τρίτο και ίσως πιο βαρύνων επιχείρημα ενάντια στην έξοδο της Ελλάδος από την Ευρωζώνη είναι ο κίνδυνος να υπάρξει μετάσταση του προβλήματος σε χώρες όπως η Ισπανία, η Ιταλία και η Πορτογαλία. Πολλοί πιστεύουν και άλλοι παρακαλούν ότι αυτό θα είναι το τέλος του Ευρωπαϊκού πειράματος. Διάσπαση της Ευρώπης, το τέλος της ηγεμονίας της Γερμανίας, η ήττα του καπιταλισμού και άλλα ωραία και ευφάνταστα. Η αλήθεια είναι πως αν η Ελλάδα έφευγε από το κοινό νόμισμα πριν από 2 χρόνια οι κραδασμοί θα ήταν ισχυρότεροι.

Τώρα και κυρίως μετά τo επιτυχημένο PSI (για ποιον ήταν επιτυχία θα το κρίνουμε στο μέλλον) δεν υπάρχει κίνδυνος στις χρηματαγορές. Έχει επίσης υπάρξει ο χρόνος να γίνουν οι αναγκαίες μελέτες και προσομοιώσεις που όμως πάντα θα είναι ελλιπείς, θεωρητικές και απλουστευτικές. Υπάρχει όμως ο πολιτικός κίνδυνος. Η αλήθεια είναι πως η αγορά ενώ έχει ποσοτικοποιήσει τον Ελληνικό χρηματοοικονομικό κίνδυνο ως αμελητέο δεν έχει και ούτε εύκολα μπορεί να μετρήσει τον πολιτικό κίνδυνο μετάστασης της κρίσης στην Ισπανία από μία πιθανή Ελληνική έξοδο.

Είναι όμως τα δύο αυτά γεγονότα συνδεδεμένα; Δηλαδή, αν αύριο η Ελλάδα έκανε ότι της λέγανε και είχε και ανάπτυξη τα προβλήματα των Ισπανικών τραπεζών θα λυνόντουσαν;  Η αγορά ακινήτων της Ισπανίας θα ανέκαμπτε;  Η εκτίμηση είναι πως μάλλον όχι. Για αυτό το λόγο η Γερμανία μαζί με την Γαλλία προσπαθούν να υψώσουν ένα τείχος προστασίας γύρω από την περιφέρεια. Η εκλογή του Ολαντ στην Γαλλία μάλλον θα επισπεύσει αυτήν την διαδικασία. Τα περί ανάπτυξης είναι πολιτικά ψίχουλα για τις μάζες.

Η Ισπανία όπως και η Γαλλία και άλλες χώρες τις Ευρώπης πρέπει να βρουν τρόπους να μειώσουν το έλλειμμά τους και το χρέος τους και να κάνουν διαρθρωτικές αλλαγές στην οικονομία τους (σε πολλές περιπτώσεις παρόμοιες με αυτέ της Ελλάδος) προτού προχωρήσουν στο τύπωμα χρήματος για ανάπτυξη. Η πρόκληση για τους πολιτικούς είναι να το πουλήσουν με το πιο ανώδυνο τρόπο.

Εδώ λοιπόν ελοχεύει και ο κίνδυνος για την Ελλάδα. Αν η Ελλάδα συνεχίσει να αμφιταλαντεύεται ως προς την Ευρωπαϊκή προοπτική, η υπόλοιπη Ευρώπη ενδέχεται να αποφασίσει να τυπώσει χρήμα και να σώσει την Ισπανία και ταυτόχρονα να κάνει την κάθαρση της με την Ελλάδα. Με λίγα λόγια η Ελλάδα θα είναι ο καταλύτης που θα ωθήσει την Ευρώπη προς μία ταχύτερη συνομοσπονδιακή ένωση αλλά δεν θα λάβει μέρος σε αυτήν. Η έξοδος της Ελλάδος θα είναι και το άλλοθι της Ευρωπαϊκής πολιτικής προς τους Ευρωπαίους πολίτες και τις αγορές. Αν κάποιος δεν παει στην προπόνηση γιατί να έχει δικαίωμα να παίξει στον αγώνα.

Οι απόψεις περί διάλυσης της Ευρώπης μάλλον αποτελούν ψυχικά κατάλοιπα ορισμένων παρά εμπεριστατωμένες απόψεις. Οι πιθανότητες σίγουρα είναι μεγαλύτερες από ότι πριν 5 χρόνια αλλά δεν πρέπει να ξεχνάμε πόσα χρόνια χρειάστηκαν για να γίνει η ένωση πόσος κόπος και κυρίως ότι η Ευρωπαϊκή ένωση είναι όνειρο και ιδέα πολλών γενιών. Η ένωση μπορεί να έγινε με πολλά λάθη αλλά είναι ένας ζωντανός οργανισμός που εξελίσσεται και προσαρμόζεται. Στην πορεία ίσως κάποιες χώρες να μην ακολουθήσουν και κάποιες άλλες να αδικηθούν αλλά η βασική ιδέα θα επιβιώσει.

Νομικές παράμετροι εξόδου

Μέχρι την συνθήκη της Λισσαβόνας δεν υπήρχε πρόβλεψη για την έξοδο μίας χώρας μέλους από την ΕΕ.  Το άρθρο 50[3] εισήγαγε αυτήν την δυνατότητα. Όμως το αρθρο 50 δεν αναφέρεται στην έξοδο από την νομισματική ένωση αλλά την έξοδο από την ΕΕ. Εδώ λοιπόν όπως είναι φυσικό οι νομικές απόψεις διχάζονται. Υπάρχουν πολλοί που προκρίνουν ως διαδικασία την πλήρη έξοδο από την ΕΕ και την επανένταξη (άρθρο 48) στην ΕΕ αλλά εκτός Ευρωζώνης και με ειδικό καθεστώς. Άλλοι πάλι πιστεύουν πως η αποκοπή από το Ευρώ μπορεί να γίνει με διαπραγμάτευση για την επιλεκτική αναστολή ορισμένων άρθρων των συνθηκών.

Σε κάθε περίπτωση όμως από ότι φαίνεται τα νομικά κενά είναι μεγάλα και οι χώρες και οι κυβερνήσεις θα πρέπει να δομήσουν την διαδικασία κυριολεκτικά στο πόδι. Και οι δύο όμως διαδικασίες είναι χρονοβόρες και δεν μπορούν να γίνουν σε μία νύχτα. Για παράδειγμα, αν γίνει με την επίκληση του άρθρου 50, χρειάζεται η θετική απόφαση του 72% των χωρων μελών (με ελάχιστο το 65% του πλυθησμού) και την σχετική απόφαση της Ευρωβουλής. Ας μην ξεχνάμε πως η είσοδος του Ευρώ πήρε χρόνια προετοιμασίας και δεν είχε ουσιαστικές αντιρρήσεις από την κοινωνία ή τα κοινοβούλια. Σε τελική ανάλυση το πρόβλημα θα λυθεί πολιτικά και οι όποιες λεπτομέρειες θα καθοριστούν στην πορεία.

Σε αυτό το σημείο η ιστορία δεν προσφέρει πολλά παραδείγματα. Παραδοσιακά οι αυτοκρατορίες ή συνομοσπονδίες (αν μπορούμε να πούμε την Ευρώπη έτσι) δεν αφήνουν οργανικά μέλη τους να φύγουν οικειοθελώς. Συχνά οι φυγόκεντρες τάσεις καταστέλλονται με την βία από το κέντρο. Στην περίπτωση της ΕΕ αυτό θα πρέπει να αποκλειστεί ως υπόθεση εργασίας. Το παράδειγμα της Σοβιετικής Ένωσης δεν είναι παρόμοιο αφού διαμελίστηκε το σύνολο και όχι μόνο ένα μέρος.

Η επιλογή της επιλεκτικής αναστολής άρθρων που αφορούν την νομισματική ένωση έχει και αυτή πλήθος νομικές επιπλοκές αλλά τουλάχιστον γλυτώνει την χώρα από την επαναδιαπραγμάτευση της εισόδου. Για παράδειγμα το δικαίωμα της επιλεκτικής αναστολής μπορεί να επεκταθεί και σε άλλους τομείς άσχετους με την νομισματική ένωση.

Η επίσπευση της διαδικασίας με μόνο την σχετική απόφαση του Συμβουλίου θα είναι προβληματική εφόσον θα αποτελεί παραβίαση των συνθηκών.

Η άλλη επιλογή της μονομερούς και χωρίς διαπραγμάτευση εξόδου της χώρας από την ΕΕ επικαλούμενη την Συνθήκη της Βιέννης είναι η πλέον επικίνδυνη και προβληματική.

Η μεγαλύτερη όμως δυσκολία που θα αντιμετωπίσει η Ευρώπη και η Ελλάδα είναι ο τρόπος με τον οποίο θα χειριστεί το διάστημα από την απόφαση αίτησης εξόδου από το Ευρώ μέχρι την προσαρμογή στο νέο νόμισμα. Η περίοδος προσαρμογής μπορεί να πάρει από μερικές εβδομάδες μέχρι μήνες.

Νέα Δραχμή

Υπάρχουν πολλά ουσιαστικά αλλά και τεχνικά προβλήματα που καθιστούν την επάνοδο της Νέας Δραχμής (ή όπως αλλιώς ονομάσουμε το νέο νόμισμα) προβληματική. Όμως είναι προβλήματα που θα αφορούν την Ελλάδα και όχι άμεσα την Ευρωπη.

Τα περισσότερα ιστορικά παραδείγματα αλλαγής νομίσματος αφορούν την εξάλειψη ή καταστροφή και αντικατάσταση του παλιού νομίσματος με νέο. Δηλαδή το παλιό νόμισμα παύει να γίνεται αποδεκτό από την κεντρική τράπεζα και ως εκ τούτου το κίνητρο όλων των κατόχων είναι να το αντικαταστήσουν με το νέο όσο μικρότερη και να είναι η αξία του.

Όλες τα κράτη αναγνωρίζουν το κυριαρχικό δικαίωμα μιας χώρας (Lex Monetae) να καθορίσει το νόμισμα της, την ισοτιμία και μετατρεψιμότητα του. Στην περίπτωση του ευρώ δεν είναι έτσι. Το Ευρώ δεν θα πάψει να υπάρχει και σίγουρα θα είναι ισχυρότερο νόμισμα από την Νέα Δραχμή. Επίσης σύμφωνα με το πρωτόκολλο 24 του 3ου σταδίου της νομισματικής ένωσης το κυριαρχικό αυτό δικαίωμα εκχωρήθηκε ανεπιστρεπτί στην ΕΕ και ενώθηκε με αυτό των άλλων χωρών. Αν παραβλέψουμε και αυτό το γεγονός τότε μια αλληλουχία δράσεων θα μπορούσε να είναι (Τα παρακάτω είναι άκρως υποθετικά).

• Το Ελληνικό κράτος με νόμο δίνει την δυνατότητα στην ΤτΕ να εκδώσει ΝΔΡΧ, να ασκεί νομισματική πολιτική, να επιβλέπει τις Ελληνικές τράπεζες και να παραχωρεί ρευστότητα σε αυτές σε ΝΔΡΧ. Επίσης με νόμο παγώνει τις τραπεζικές συναλλαγές για μερικές μέρες και ανταλλάσσει όλες τις καταθέσεις Ελλήνων υπηκόων με τις Νέες Δραχμές. Η αρχική ονομαστική ισοτιμία δεν έχει καμία σημασία. Είτε είναι 1Ευρώ για 100ΝΔΡΧ είτε 1 προς 1 δεν παίζει ρόλο.
• Με άλλο νόμο μετατρέπονται όλες οι υποχρεώσεις, τα συμβόλαια και οι συναλλαγές που διέπονται από Ελληνικό δίκαιο από Ευρώ σε ΝΔΡΧ με την επίσημη ισοτιμία.
• Επειδή ενδεχομένως να μήν υπάρχουν έτοιμες τυπωμένες ΝΔΡΧ θα πρέπει με κάποιο τρόπο να βοηθηθούν οι συναλλαγές. Μία λύση είναι τα χαρτονομίσματα που ήδη βρίσκονται στις τράπεζες να επισημανθούν (σφραγιστούν) με κάποιο τρόπο. Πχ. ΕΥΡΩ ΑΚΥΡΟ-100ΝΔΡΧ. Αυτό μάλλον θα χρειαστεί και την συναίνεση της ΕΚΤ διότι τα Ευρώ είναι υποχρεώσεις της ΕΚΤ και όχι των ξεχωριστών εθνικών τραπεζών. Τυπικά κάθε χώρα της Ευρωζώνης έχει συγκεκριμένα ποσοστά στην έκδοση χαρτονομισμάτων και κερμάτων. Τα χαρτονομίσματα αν και ίδια, διαφέρουν ως προς το πρώτο γράμμα. Για παράδειγμα η Ελλάδα έχει το Υ ενώ η Γερμανία έχει Χ η Ισπανία το V κλπ. Αυτό όμως δεν μπορεί να αποτελεί διακριτικό σημάδι διότι τα χαρτονομίσματα κυκλοφορούν ελεύθερα σε όλες τις Ευρωπαϊκές χώρες. Μπορούμε να υποθέσουμε ότι οι ηλεκτρονικές πληρωμές ενδεχομένως να ξεκινήσουν πιο γρήγορα αφού δεν χρειάζεται χαρτί και μελάνι αλλά απλώς η αλλαγή του προγράμματος.
•  Τι θα γίνει με τις τράπεζες όμως; Τα ομόλογα που έχουν εκδώσει οι Ελληνικές τράπεζες ή άλλες ιδιωτικές εταιρείες με Ελληνικό δίκαιο θα μετατραπούν σίγουρα σε ΝΔΡΧ. Τα ομόλογα με ξένο δίκαιο σχεδόν σίγουρα θα παραμείνουν σε Ευρώ. Οι εγγυήσεις που έχουν δώσει στην ΕΚΤ για άντληση ρευστότητας θα καταπέσουν αλλά ταυτόχρονα θα μειωθούν και οι υποχρεώσεις (καταθέσεις) αφού πλέον θα είναι σε ΝΔΡΧ. Οι Ελληνικές τράπεζες έχουν επίσης αντλήσει περι τα 54δις από τον μηχανισμό Επείγουσας Αρωγής Ρευστότητας (ELA) που αποτελεί ρίσκο και υποχρέωση του Ελληνικού κράτους και άρα θα μετατραπεί και αυτό σε ΝΔΡΧ. Όσο αυξάνεται το ELA και αντικαθιστά την ρευστότητα της ΕΚΤ τόσο πιο εύκολο γίνεται η μετάβαση σε ΝΔΡΧ.
• Η ΤτΕ δεν θα είναι πλέον μέρος του Ευρωσυστήματος και θα πρέπει να τις επιστραφούν τα κεφάλαια και αποθεματικά που συνέφερε για την ίδρυση της ΕΚΤ (χρυσός, συνάλλαγμα κλπ). Έναντι όμως αυτών υπάρχουν οι υποχρεώσεις της ΤτΕ προς τις άλλες εθνικές τράπεζες μέσω του συστήματος TARGET2. Αυτές υπολογίζονται σε περίπου 130δις και είναι πολύ μεγαλύτερες από τα αποθεματικά και το αρχικό κεφάλαιο. Θα δεχθούν οι άλλες κεντρικές τράπεζες (κυρίως η Γερμανικη Ομοσπονδιακή τράπεζα) να πάρουν μια τέτοια ζημία; Πιο είναι το νομικό καθεστώς αυτού του διαζυγίου και ποιος θα το κρίνει μου είναι άγνωστο.

Το συμπέρασμα είναι ότι αν το Ελληνικό κράτος επιχειρήσει να αλλάξει τα ευρώ που βρίσκονται εντός της Ελληνικής επικράτειας και των τραπεζών θα συναντήσει μεγάλες δυσκολίες. Όσοι λοιπόν έχουν χρήματα εκτός τραπεζικού συστήματος θα τα κρύψουν και όσοι τα έχουν εντός των τραπεζών θα επιχειρήσουν να τα βγάλουν προτού γίνει η αλλαγή. Σε καμμιά περίπτωση αυτό δεν είναι ομαλή διαδικασία.  Θα δημιουργηθεί μια τεράστια μαύρη αγορά ανταλλαγής ευρώ.

Σχεδόν σίγουρα θα χρειαστεί να επιβληθούν περιορισμοί στην ελεύθερη διακίνηση κεφαλαίων και διατίμηση σε αγαθά πρώτης αναγκης. Για αρκετό καιρό η Ελλάδα θα είναι ενα απέραντο θέατρο του παραλόγου και ίσως να χρειαστούν εκτεταμένα μετρα ασφαλείας των πολιτών, δημοσίων οργανισμών και υπηρεσιών αλλά και μεγάλων επιχειρήσεων. Οι μεγάλοι χαμένοι θα είναι οι μισθωτοί, οι καταθέτες και συνταξιούχοι και οι δημόσιοι υπάλληλοι που πλέον θα πληρώνονται σε ΝΔΡΧ και δεν έχουν ακίνητη ή αλλη περιουσία ή φυλαγμένα σε σεντούκια ευρώ. Το παράδειγμα της Αργεντινής όπου οι τραπεζικές θυρίδες ανοίχτηκαν και δολάρια μετατράπηκαν σε τοπικό νόμισμα ίσως να επαναληφθεί.

Η υποθετική περιγραφή των παραπάνω δράσεων προϋποθέτει για να επιτύχει κοινωνική γαλήνη, προγραμματισμό και οργάνωση, στοιχεία που δύσκολα χαρακτηρίζουν και διακρίνουν το Ελληνικό κράτος.  Επίσης η παραπάνω περιγραφή καταστρατηγεί και παραβιάζει πολλούς από τους θεμελιώδεις κανόνες της ΕΕ. Είναι λοιπόν αρκετά πιθανόν να γίνει χρήση του άρθρου 7 και 2 και να ανασταλεί η ιδιότητα μέλους της Ελλάδος στη ΕΕ. Με άλλα λόγια η παραμονή της Ελλάδος στην ΕΕ θα καταστεί προβληματική αν η κατάσταση δεν ομαλοποιηθεί σύντομα.

Επιπτώσεις στην οικονομία

Αν η Ελλάδα κατορθώσει να περάσει την σκόπελο της μεταβατικής περιόδου τότε η οικονομικές επιπτώσεις καλές και κακές δεν θα αργήσουν να φανούν.

Το σόκ της ΝΔΡΧ και της υποτίμησης θα είναι ευεργετικό για τις Ελληνικές εξαγωγές και τον τουρισμό. Η ραγδαία μείωση του κόστους εργασίας όμως πρέπει να συνοδευτεί με άνοιγμα της οικονομίας, αλλαγές στην φορολογία και δημιουργία επενδυτικού περιβάλλοντος για την πρόσκληση επενδύσεων που θα εκμεταλλευτεί το χαμηλότερο εργατικό κόστος.

Μόνο έτσι ίσως να αποφύγουμε τον υπερπληθωρισμό. Η εισαγωγές θα γίνουν πολύ ακριβότερες και ενδέχεται να υπάρξουν ελλείψεις αγαθών. Το Ελληνικό κράτος θα πρέπει να βρει άμεσα συναλλαγματικά αποθέματα για να αγοράσει ενέργεια (πετρέλαιο) αφού το ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών (εισαγωγές μείον εξαγωγές) είναι 19δις κάτω. Σε αυτό το σημείο μπορεί η ΕΕ η και το ΔΝΤ να βοηθήσουν με ένα δάνειο που θα καλύψει τις άμεσες συναλλαγματικές ανάγκες της χώρας.

Το κακό σενάριο είναι η Ελλάδα να κλειστεί και να απομονωθεί. Σε αυτή την περίπτωση η πτώση του ΑΕΠ και του βιοτικού επιπέδου δεν θα αναστραφεί γρήγορα και ο κίνδυνος της κατάρρευσης του κράτους και της κοινωνίας μεγάλος. Η μετανάστευση που τόσες φορές στο παρελθόν ενήργησε σαν δικλείδα ασφαλείας θα επαναλειτουργήσει και ίσως μαζικά και άκομψα.

Συμπέρασμα

Το ενδεχόμενο η Ελλάδα να πάει σύντομα σε νέο νόμισμα ούτε αδύνατο είναι ούτε απίθανο. Το αν αυτό θα σημάνει καταστροφή ή όχι θα εξαρτηθεί από το πως θα γίνει και από την νηφαλιότητα και ψυχραιμία των πολιτών που θα χάσουν μέρος της περιουσίας τους και την ικανότητα του κρατικού μηχανισμού να ανταπεξέλθει στις δυσκολίες.  Η προσωπική μου εκτίμηση είναι πως η Ελλάδα πρέπει να δώσει την μάχη του Ευρώ  και να μην μπει στην περιπετεια αλλαγής βίαιης αλλαγής νομίσματος.

Η έξοδος από το ευρώ είναι ένας πολύ ακριβός τρόπος για να μειώσει το κράτος τις υποχρεώσεις του (μισθούς, συντάξεις κλπ) διοτι τα δάνεια που έχει πάρει δεν μπορεί πλέον να τα μειώσει με νόμο (βλέπε PSI). Οι διαρθρωτικές αλλαγές στην οικονομία θα πρέπει να γίνουν ούτως ή άλλως, Ευρώ η ΝΔΡΧ.

———————————————————————————-

[1] 1. Το Συμβούλιο δύναται, βάσει αιτιολογημένης προτάσεως του ενός τρίτου των κρατών μελών, του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου ή της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, αποφασίζοντας με την πλειοψηφία των τεσσάρων πέμπτων των μελών του και κατόπιν της έγκρισης του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, να διαπιστώσει την ύπαρξη σαφούς κινδύνου σοβαρής παραβίασης από κράτος μέλος των αξιών του άρθρου 2. Το Συμβούλιο, προτού προβεί στη διαπίστωση αυτή, ακούει το εν λόγω κράτος μέλος και δύναται, αποφασίζοντας με την ίδια διαδικασία, να του απευθύνει συστάσεις.

3. Εφόσον γίνει η αναφερόμενη στην παράγραφο 2 διαπίστωση, το Συμβούλιο δύναται να αποφασίζει, με ειδική πλειοψηφία, την αναστολή ορισμένων δικαιωμάτων τα οποία απορρέουν από την εφαρμογή των Συνθηκών ως προς το εν λόγω κράτος μέλος, συμπεριλαμβανομένων των δικαιωμάτων ψήφου του αντιπροσώπου της κυβέρνησης αυτού του κράτους μέλους στο Συμβούλιο. Ενεργώντας κατ’ αυτόν τον τρόπο, το Συμβούλιο λαμβάνει υπόψη τις πιθανές συνέπειες μιας τέτοιας αναστολής στα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις φυσικών και νομικών προσώπων.

[2] Η Ένωση βασίζεται στις αξίες του σεβασμού της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, της ελευθερίας, της δημοκρατίας, της ισότητας, του κράτους δικαίου, καθώς και του σεβασμού των ανθρώπινων δικαιωμάτων, συμπεριλαμβανομένων των δικαιωμάτων των προσώπων που ανήκουν σε μειονότητες. Οι αξίες αυτές είναι κοινές στα κράτη μέλη εντός κοινωνίας που χαρακτηρίζεται από τον πλουραλισμό, την απαγόρευση των διακρίσεων, την ανοχή, τη δικαιοσύνη, την αλληλεγγύη και την ισότητα μεταξύ γυναικών και ανδρών.

[3] 1.Κάθε κράτος μέλος μπορεί να αποφασίσει να αποχωρήσει από την Ένωση, σύμφωνα με τους εσωτερικούς συνταγματικούς του κανόνες. 2. Το κράτος μέλος που αποφασίζει να αποχωρήσει γνωστοποιεί την πρόθεσή του στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο. Υπό το πρίσμα των προσανατολισμών του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, η Ένωση προβαίνει σε διαπραγματεύσεις και συνάπτει με το εν λόγω κράτος συμφωνία που καθορίζει τις λεπτομερείς ρυθμίσεις για την αποχώρησή του, λαμβάνοντας υπόψη το πλαίσιο των μελλοντικών του σχέσεων με την Ένωση. Η διαπραγμάτευση της συμφωνίας αυτής γίνεται σύμφωνα με το άρθρο 218, παράγραφος 3, της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η συμφωνία συνάπτεται εξ ονόματος της Ένωσης από το Συμβούλιο, το οποίο αποφασίζει με ειδική πλειοψηφία, μετά από την έγκριση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου.

Το ενδεκαμελές Εθνικό Συμβούλιο ΄Ερευνας και Τεχνολογίας αποτελεί το ανώτατο συμβουλευτικό όργανο της χώρας για θέματα σχετικά με την έρευνα και τη δημιουργική διασύνδεσή της με την τεχνολογία. Υποστηρίζεται από τη Γενική Γραμματεία Έρευνας και Τεχνολογίας (ΓΓΕΤ) και συμβουλεύει άμεσα τον Υπουργό Παιδείας, Δια Βίου Μάθησης και Θρησκευμάτων και την προβλεπόμενη στο νέο νόμο έρευνας Διϋπουργική Επιτροπή Έρευνας-Τεχνολογίας-Καινοτομίας.

Το Συμβούλιο ολοκλήρωσε πρόσφατα, με τη βοήθεια της ΓΓΕΤ και υψηλού επιπέδου διεθνών Θεματικών Επιτροπών, την πρώτη φάση της προκήρυξης ερευνητικών προγραμμάτων ‘Αριστεία’ (62 εκ. ευρώ) και προκήρυξε μόλις την δεύτερη φάση (60 εκ. ευρώ) που περιλαμβάνει και ειδική πρόνοια για στήριξη νέων επιστημόνων. Στις προτάσεις που επελέγησαν στην πρώτη φάση περιλαμβάνονται αρκετές που αναμένεται να επεκτείνουν σημαντικά τα σύνορα της γνώσης σε διεθνές επίπεδο. Τα περιορισμένα κονδύλια δεν επέτρεψαν τη χρηματοδότηση και κάποιων άλλων πολλά υποσχόμενων προτάσεων και ερευνητών, τουλάχιστον στην πρώτη αυτή φάση της Αριστείας. Το ΕΣΕΤ προσβλέπει στην υποβολή νέων καινοτόμων προτάσεων στη δεύτερη φάση, αλλά και στην επανυποβολή βελτιωμένων προτάσεων που δεν κατέστη δυνατό να προκριθούν στην πρώτη φάση. Η προκήρυξη της Αριστείας ΙΙ βρίσκεται εδώ.

Το άμεσο επόμενο έργο με το οποίο έχει καταπιαστεί το ΕΣΕΤ είναι η εκπόνηση του ΕΣΠΕΚ, δηλαδή Εθνικού Στρατηγικού Πλαισίου για την Έρευνα, Τεχνολογική Ανάπτυξη και Καινοτομία, με ορίζοντα το 2014-2020. Μετά από ανοικτή διαβούλευση, το ΕΣΕΤ βρίσκεται τώρα σε άμεση επαφή και συνεργασία με τα ΤΕΣ (Τομεακά Επιστημονικά Συμβούλια) με σκοπό την ανάδειξη προτεραιοτήτων που θα ενσωματωθούν στο ΕΣΠΕΚ.

Δημοσιεύουμε εδώ μια παρουσίαση του έργου και της φιλοσοφίας του ΕΣΕΤ από τον πρόεδρό του, Καθ. Σταμάτη Κριμιζή, που παρουσιάστηκε λίγο νωρίτερα, το Φεβρουάριο του 2012, στην Ελληνοαμερικανική Ιατρική Εταιρεία, ώστε να δώσουμε το στίγμα της όλης προσπάθειας.

Περισσότερες πληροφορίες για τις δραστηριότητες του ΕΣΕΤ στην ιστοσελίδα του.

Το ότι δεν έχουν γίνει ακόμη οι απαραίτητες μεταρρυθμίσεις, ίσως μπορεί να εξηγηθεί. Το ερώτημα πλέον είναι μήπως τελικά το εγχείρημα είναι αδύνατο. Από την απάντηση θα εξαρτηθεί εάν για την Ελλάδα θα υπάρξει σύγκλιση σε μια όλο και περισσότερο ενοποιημένη Ευρώπη ή η αρχή μιας επικίνδυνης οικονομικής και κοινωνικής αναζήτησης εκτός ευρωπαϊκών θεσμών. Για να αναζητηθεί λύση στο πρόβλημα, είναι ουσιώδες να γίνει κατανοητό ότι και τα δυο κύρια ελλείμματα της χώρας, δημοσιονομικό και εμπορικό, έχουν τη ρίζα τους σε ένα θεσμικό έλλειμμα. Η παραβίαση κανόνων και η εξασθένιση θεσμών οδήγησε στη χώρα μας σε μια ανεπίτρεπτη σύγχυση των ορίων ανάμεσα στις κομματικές, κυβερνητικές, κρατικές και τις ευρύτερες δημόσιες δομές. Αντίστοιχα ανάμεσα στο δημόσιο συμφέρον και τις ιδιωτικές πρωτοβουλίες. Συνθήκη λοιπόν για την έξοδο από την κρίση, απαραίτητη αλλά και εφικτή, είναι να γίνουν κινήσεις για την διασαφήνιση των διακριτών  θεσμικών ρόλων και την ανάληψη των σχετικών ευθυνών.

Σχετική ανάπτυξη γίνεται σε άρθρο στο Reporter.gr, συνέντευξη στην Liberation και αναφορά στο BBC news όπως και σε ένα αναλυτικότερο άρθρο για τον ανταγωνισμό στις αγορές.

Δες http://www.stern.nyu.edu/networks/NET_radio_economides_1_03172012.mp3 και http://www.stern.nyu.edu/networks/NET_radio_economides_2_03172012.mp3

Το πλήρες άρθρο του Μ. Μακρή (στα Αγγλικά)

Eurozone (EZ) countries formally approved on Wednesday 14^th of March a second, €130-billion, bailout for Greece that will keep the Greek government funded until 2014. This “historic agreement” came amidst many voices from academics and policy think tanks arguing that Greece may be better off by exiting EZ and regaining control of its (new) national currency. In fact, the debt crisis in EZ has given rise to a debate over the advantages and disadvantages of a monetary union membership, especially for countries such as Greece, Portugal and others.

This debate is not new. In the years leading to the institution of the European Monetary Union (EMU) there had been a heated debate on the pros and cons of a country entering a monetary union. This debate will almost certainly resurface in the run-up to the forthcoming elections in Greece.

The basic economic arguments in favour of entering EMU are:

Adopting the Euro will make it easier for businesses and consumers to compare relative price levels across member countries. That is, being part of EMU would increase price transparency. This will facilitate intra-union trade and increase the competitive pressures across member countries and markets. As this will lead to lower prices, entering EMU will potentially have gains in terms of consumer welfare.

A related argument comes from the fact that joining the Euro will reduce exchange rate uncertainty, and lead to lower transactions costs for companies and tourists. 
Membership of Euro can thus have a further boost in consumer welfare, directly through lower costs, or indirectly through higher corporate profits and hence paid dividends and corporate tax revenues. Reduced exchange rate uncertainty and transaction costs will also lead to increased trade flows. This will further stimulate competition in markets for goods and financial services.

The potential gains from lower transaction costs were estimated in 1990 by the European Commission at around 0.1-1 percent of EU GDP, with the actual savings varying with the size of the countries.

Estimations of the gains in terms of increased trade flows vary. However, even conservative estimates point to significant trade gains. For instance, research in 2001 by T.Persson and co-authors, which that corrects downwards earlier work by A.Rose and (joint work with) J.A.Frankel, find 60% trade gains in the long run from joining EZ. Under a 2002 estimation by Frankel and Rose that 1 percent increase in total trade (as a share of GDP) raises per capita income by 1⁄3 of 1 percent, we thus have that adoption of Euro could potentially raise GDP in the long run by 20 percent. The UK government estimated also in 2003 that if UK were to join EMU, and certain flexibility and sustainability requirements were met, it “could enjoy a significant boost in trade with the euro area of up to 50 percent over 30 years and that UK national income could rise over a 30-year period by between 5 and 9 percent.” Even after restricting attention to short-run gains and of materialised gains by EZ members so far, Euro adoption could raise GDP by 2 percent over 20 years.

The increase in competitiveness by joining the Euro will also increase businesses’ incentives to innovate and invest in R&D. Higher investment will enhance productivity. Higher competitive pressures due to increased trade flows could also help to promote supply-side reforms in member countries and encourage specialisation, which will further increase productivity.

By removing currency barriers to trade, a country potentially faces improved access to foreign funding. Thus, EMU could also facilitate investment flows within the EZ.

Membership of a single currency area increases also the competition for inward investment both from within and outside the EZ. Such competitive pressures will further increase the scope for supply-side reforms and, in particular, for enhancing the flexibility of labour markets. The reason is that flexible labour markets are highly effective in attracting foreign direct investment. In a study by the UK Department of Trade and Industry of primary data, generated from a questionnaire distributed to 1800 trans-national companies, all of whom possess existing production facilities in the UK economy, it was found that “labour market flexibility identified as representing moderate or high degree of importance by 60 per cent of respondents.”

An increase in inward investment and the enlargement of markets will also imply an increase in the productivity of labour. Thus, EMU membership will also lead to higher wages and employment, and hence to long-term benefits for households.

Taking this broader (and harder to quantify) range of benefits into account, recent studies that focus on Central European countries, specifically on Hungary and Poland, find that adopting the Euro could add 0.3–0.9 percentage points to average GDP growth for 20 years.

In a monetary union, inflation is the responsibility of an over-arching central bank – the European Central Bank (ECB) for the case of EMU. Because of this, monetary policy may not always follow narrow national interests. In this way inflation is insulated from national politics and electoral cycles. This delegation of monetary policy will thus enhance price stability and maintain interest rates at low levels, and hence further boost investment. These effects have been more than obvious for countries such as Greece and Italy. For instance, the nominal interest rate on 10-year Greek government bonds dropped from around 20 per cent in 1994 (when it was announced by the government that Greece will aim at entering EZ in 2001) to less than 3.5 per cent in early 2005. Inflation, which averaged almost ten per cent in the decade prior to EMU entry, was only 3.4 per cent on average over the period 2001 through 2008.

However, economic reality is often much more complicated and unpredictable. For instance, politics play a central role on the kind, if any, of reforms that a nation adopts. Interest groups such as labour unions may be strong enough to block reforms that run against their interests. Existing institutions and bureaucracy could also hinder the administration of policies, and prove to be an important obstacle for inward investments. Consumers and national governments may abuse the availability of loans at low interest rates. Banks, in the face of competitive pressures, may adopt practices that involve excessive risks. Recessions occur, and can hit countries differently depending on the flexibility of existing institutions and the sector-specifics of economic downturns. These are not arguments against EMU membership per se. Rather, they are reasons why materialisation of benefits can delay, and why countries might need to delay entering EZ until their economy has been adjusted and prepared for entry. They are also reasons for increasing fiscal cooperation within EMU, and harmonising tax and pension systems.

For many experts, a combination of the above factors has been the main contributor for the debt crisis in EZ. What is interesting, however, is that this crisis has also brought up some (new) arguments for why exiting a monetary union can be very problematic, especially in times of economic distress. We outline these arguments with reference to a Greek exit, though many of them apply also for other EMU member countries such as Ireland, Italy, Spain and Portugal.

To start with, exiting EMU would have an irrecoverable damage on the credibility of the eurozone. A pre-requisite for the achievement of currency certainty we have discussed above is that markets perceive the exchange rates between member countries as permanently fixed. Having a country exiting the EZ would mean in effect that exchange rates within EMU are not permanent, with profound consequences for price transparency, levels of exchange rate uncertainty and transaction costs, and thereby for trade flows and competitiveness across EZ.

Another major damage of Greece exiting EMU would be to the credibility of the bailout process. Markets would start questioning the ability/resolve of eurozone politicians to manage the Portuguese, Irish, not to mention the Spanish and Italian crises. The bailouts of Portugal (€78bn in May 2011) and Ireland (€85bn in November 2010) were designed to assist both countries until they could borrow in the markets again, just as with Greece. Investors may thus question whether the same solution will work for the other bailout recipients. The borrowing cost of these countries will skyrocket to the levels Greece has been experiencing for the last two years, making a default by these countries a foregone conclusion.

If Greece reintroduces the drachma, everyone in EZ could be affected. Any unilateral exit from EMU would prompt panic in other EMU countries that are in trouble. Citizens in countries such as Ireland could easily assume that their governments might follow suit, with negative consequences for consumers’ confidence in keeping their money domestically.

A new drachma would devalue to such an extent (more than 50% according to some experts) that the Greek debt liability (around €260bn after the recent “haircut” of 105bn Euros) would explode, given that Greek debt is denominated in Euros. In all certainty, this will lead to a default on Greece’s public debt, which will cost the Greek banks around €30bn (taking into account the recent “haircut” of 50% on average).

The chain reaction will be profound. The ECB will have lost around 150 billion Euros (because of money owed by the Greek banks and the Greek bonds that ECB has purchased since May 2010). EZ member countries will have to recapitalise the ECB. There will also be a very high risk of a domino effect onto Eurozone’s banks, as they own a big share of the Greek debt as well as of (private) debt issued by others who have lent to the Greek government. According to figures from the Bank for International Settlements, when you add in other forms of Greek debt, such as lending to private banks, pre-haircut exposure of private banks amounts to $14.6bn for the UK, $34bn for Germany and $56.7bn for France. Even after taking into account of a “haircut” of 60% on average, it is clear that a domino effect will give rise to additional debt problems in EMU and additional pressures for propping up private banks across EZ. Economic activity will plummet across EMU and by implication the European Union (EU). Countries across EU will face an unprecedented recession, with countries such as Germany and UK hit the hardest due to their high volumes of trade  (around 40% of trade) with (other) EZ countries.

In addition, the remaining currency union will be left with a Euro whose value will skyrocket, propelled by the collapsing exiting economies and an ensuing currency war. This will lead to a massive drop in the exports of Germany and its remaining partners, and a further dip in economic activity.

To make things worse, a Greek exit could increase free-riding behaviour within EMU, as other countries might perceive that it is possible to run excessively expansionary policies and subsequently exit the currency union to devalue their debt.

The above effects on EU and EMU countries of Greece exiting EMU in the current economic environment lie, in fact, behind the two bailouts of total value of €240bn offered to Greece to date. They also lie behind voices within Greece that urge for a return to drachma, hoping that such a threat will force Germany and other “like-minded” countries that push for strict austerity measures to accept bigger losses for their banks and taxpayers, and support alternative measures such as the introduction of a Eurobond.

Preventing similar “hold-up” problems in the future by EZ member countries can explain the hard stance many fiscally disciplined EMU members have adopted against Greece. However, another reason for this could also be that a threat of Greece exiting EMU may be “empty” because of the catastrophic consequences such decision will also have for Greece.

Following an exit from EMU, there would be a significant increase in exchange rate uncertainty vis-à-vis the eurozone, which would imply a loss of inward investment funds and hence a significant decrease in wages and employment. Reintroducing the drachma would also have negative implications for price transparency. Competition and productivity-enhancing investment would thus suffer.  Long run inflation rate would once again be under the control of domestic politicians (as it was prior to joining the Euro) and hence prone to electoral incentives. Indicative of this is that the Greek inflation rate was over 20% in late 1980’s, following overly expansionary monetary (and fiscal) policies prior to national elections.

Capital controls would have to be introduced to prevent the movement of Euros outside Greece in the run up to re-introducing the drachma currency. This would call into question the country’s EU membership itself and the loss of all the socio-politico-economic benefits that come with such membership. Benefits that are well accepted even by countries who doubt the desirability of EMU.

Greek politics have been marked by a drive to bring the country closer to Western Europe than Eastern Mediterranean. Therefore, exiting the Eurozone and not being at the core of European integration would be seen as a political suicide.  Greece would loose its status as a major investor in Balkans and Eastern Europe, and hence as an important actor in this volatile region. For example,12% of foreign direct investment in FYROM in the period 1997-2009 was Greek, while Greek investments in Serbia, Bulgaria and Romania total at around €6bn. Accordingly, factoring in the geo-political characteristics of Greece and their interaction with its neighbours’ EU membership should be enough to send shivers down the spine of Greeks.

As we have already mentioned, exiting EMU would almost certainly be followed by a default, which would also be catastrophic for the Greeks themselves. A default would cut off rescue loans from the EU and IMF to the Greek government, and from the ECB to the Greek banks. The key observation here is that the Greek government has consistently been earning less in tax revenues than spending (even after excluding debt payments). As a result, the Greek government would be unable to pay for basic functions of the state (though Greece’s primary deficit has been decreasing lately following the austerity measures of the last two years – currently being at around 2% of GDP). This would bring about more revenue-raising measures, and a further massive blow to domestic activity.

More importantly, the Greek government, having no access to external funds, would have no money to rescue Greek banks. The economic upheaval by a bank run (or rather the prevention of it by banning withdrawals and freezing banking accounts) on exiting EZ would be devastating. The collapse of the banking sector coupled with the shutting down of basic state operations would push the country’s economy even deeper into recession. Tax coffins would drain and spending on benefits would plummet bringing even more despair to the less fortunate economic groups in Greece.

To make things worse, Greece’s current account deficit, which measures the trade deficit, is currently around 10% of GDP. That is, Greeks spend around 10% more than what they earn from selling their own products abroad, and all this despite the spending cuts in the last two years. This is a symptom of low competitiveness, which as we have hinted earlier is a result of a badly organized domestic bureaucracy, very strong unions and interest groups. In fact, in the period 2001 – 2009, competitiveness declined by around 20-25% (with the lower number corresponding to a measure by consumer prices, and the higher number to a measure by unit labour costs). A current deficit requires an economy as a whole to attract an equivalent amount in financial investments from abroad. Such investments take mainly the form of lending. Crucially, most of the Greek current account deficit consists of imports of basic goods that are not produced domestically and of necessary inputs for domestic production such as fuel, chemicals and machinery. Therefore, having no access to external funds would paralyse the country in the short run.

And this onerous situation would continue for as long as the much needed supply-side reforms do not take place, unless the Greek government allows the (new) drachma to plummet vis-à-vis other currencies in an attempt to regain competitiveness and eliminate its current account deficit. Nevertheless, though this might seem an attractive option, it would be an extremely painful one.

Import prices and inflation will skyrocket. An example of what may happen comes from the 2008 banking and currency crisis in Iceland. The Icelandic krona lost around 40% of its value in one summer. Interest rates reached 15%, and inflation climbed at 14%, very quickly. In fact, many economists do expect a rapid devaluation of the new drachma of at least 50%. Living standards would be hit hard, as Greeks would be rushing to spend their drachmas before their value erodes further due to subsequent devaluations and increases in the inflation rate.

Of course some could argue that these short-run costs will soon be outweighed by the increase in competitiveness, the attraction of foreign investment and the return to positive growth rates. However, modern Greece is mainly a service economy: agriculture accounts for 3.6% of GDP, industry for 18% and services for 78.3% (2011 est.), The main sector that would benefit from an episode of severe devaluation would be the tourism industry that accounts for roughly 20% of GDP. But there are limits to how much the tourism industry can expand and absorb, especially in the face of similar incentives on the part of Portugal and Spain, and fierce competition by other Mediterranean countries. Unless the necessary reorganisation of the Greek state takes place and labour markets become more flexible, it is hard to argue that Greece has any credibility in terms of attracting foreign investment.

I have argued that the economic effects of Greece exiting EMU will be devastating both for Greeks themselves and their European partners. However, paradoxically, it is the nature of these effects that makes a quick solution to the debt crisis in the Eurozone very difficult. One – unfortunate – reason is that a divide between North and South Euro members seems to have emerged with each side trying to avoid bearing the biggest part of the costs that are needed to resolve the crisis. Another reason is the complexity of the situation with various proposed solutions often having counteracting effects on different dimensions of the problem. In any case, I do hope that Europe comes out stronger from this crisis.

: